۱۲:۵۰:۴۱ - سه شنبه ۵ تیر ۱۳۹۷
ایل قشقایی؛ یکی از ایل‌های­ سیاسی تاریخ‌­ساز ایران / بخش اول
عَلَم قشقایی را فقط با اتحاد و انسجام بزرگان ایلی خود که اهل هیچ‌گونه معامله­ و مماشاتی نباشند، می‌توان افراشته نگه داشت، در غیر اینصورت ایل قشقایی دچار شکاف و تفرقه روزافزون شده و از صحنه معادلات سیاسی و اجتماعی منطقه‌ای و ملی ایران کنار زده خواهد شد.     سیمای زاگرس // سیدابوالحسن حسینی‌­نیک: ایل […]

عَلَم قشقایی را فقط با اتحاد و انسجام بزرگان ایلی خود که اهل هیچ‌گونه معامله­ و مماشاتی نباشند، می‌توان افراشته نگه داشت، در غیر اینصورت ایل قشقایی دچار شکاف و تفرقه روزافزون شده و از صحنه معادلات سیاسی و اجتماعی منطقه‌ای و ملی ایران کنار زده خواهد شد.



 

 

سیمای زاگرس // سیدابوالحسن حسینی‌­نیک: ایل قشقایی یکی از کهن‌­ترین، بزرگ‌ترین، سیاسی‌ترین و چابک‌ترین ایل‌های ایران است که از آغاز ظهور و تشکیل اتحادیه ایلی، با تعامل و همزیستی با دیگر قومیت‌های ایران در انسجام و حفظ هویت ملی، نقش مهمی را ایفا کرده است. “استفان شوارز” طراح انگلیسی “خودروی قشقایی” در مورد علت انتخاب نام­ این خودرو می‌گوید: به خاطر چالاکی، هوشمندی، کنترل و پر طاقتی (نرم بودن) ایل قشقایی که برگرفته از زندگی کوچ‌نشینی­‌‌ و به عنوان یکی از مهم‌ترین ایلات ایران و حتی خاورمیانه، نامگذاری کرد.

قلمرو ایل قشقایی در بخش وسیعی از مناطق جنوب و جنوب غربی ایران واقع است. این محدوده در نواحی مختلفی از استان­های فارس، بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان و چهارمحال و بختیاری قرار دارد. منطقه قشلاقی و ییلاقی ایل قشقایی نیز از کرانه‌­های خلیج فارس تا نواحی جنوبی استان اصفهان کشیده شده است.

 

امروز ایل قشقایی از شش طایفه فارسیمدان، شش بلوکی، عمله، کشکولی بزرگ، کشکولی کوچک، دره‌شوری و تیره‌‌های زیادی تشکیل شده است. جمعیت ایل قشقایی در طول تاریخ دچار نوسانات بسیاری شده اما هم اینک یکی از پر جمعیت­‌ترین ایل‌­های ایران به شمار می­آید.

بنابر نوشته مورخان با شروع جنگ جهانی اول بسیاری از افراد ایل قشقایی در جنگ‌های محلی و مبارزه با انگلیسی‌­ها جان خود را از دست دادند. همچنین شیوع بیماری‌­های واگیردار و مرگ و میر ناشی از آن در کاهش جمعیت ایل قشقایی نقش اساسی داشته است. اما پس از وقایع شهریور ۱۳۲۰ و احیای قدرت سران قشقایی، جمعیت ایل انسجام و رو به ازدیاد نمود.

ایل قشقایی در طول تاریخ در معادلات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، نظامی، عمرانی و… کشور نقش بسیار مهمی داشته است. نقش اقتصادی آنها اگر پر رنگتر از سایر نقش‌های آنها نباشد کمرنگ­تر نیست. این ایل دارای بزرگ مردان و زنانی بوده و هست که نه‌تنها تاریخ آنها را نساخت بلکه تاریخ‌ساز شدند. به عنوان مثال، یکی از کارهای عمرانی و تاریخی که از زمان صفوی به یادگار باقی مانده است و در حال حاضر به یک قطب گردشگری برای شهرستان سامان استان چهارمحال و بختیاری تبدیل شده است، “پل زمان‌خان” می‌باشد. این پل به دستور زمان‌‌‌خان رئیس طایفه نفر از خاندان ایل بیگی قشقایی از سرداران معروف شاهان صفوی برای عبور و مرور بر روی رودخانه زاینده‌رود احداث گردید و به­ نوعی عشایر قشقایی و بختیاری را نجات داد.

همچنین، امیر قاضی شاهیلو از بنیانگذاران اتحادیه و سر سسلسله دودمان ایلخانان قشقایی از مریدان شاه اسماعیل صفوی، محمد علی­‌خان، ایلخانی مشهور از مریدان میرزا ابوالقاسم سکوت، میرزا جهانگیر­خان قشقایی از علمای بلندپایه تشیع روزگار خود (از شاگردان برجسته وی محمدعلی شاه‌‌آبادی، آیت‌­الله بروجردی، سید حسن مدرس، نخودکی اصفهانی و…) و ملا علی‌­بابا از عرفا و بزرگان دینی ایل قشقایی محسوب می‌شوند. زبان، ادبیات و هنر در ایل قشقایی دارای پیشینه تاریخی و بسیار غنی است.

ماذون (مادر از تیره قادرلو عمله و پدر از طایفه شیخ هابیلی کهگیلویه)، یوسف علی بیگ، استاد محمد­ابراهیم و فریدون توللی از نام آورترین شعرا و سرایندگان ایل قشقایی است. غول ارج، خسروبیگ، مسیح‌خان، نعمت، شایلو، حسینقلی‌خان صمصام، کل­ ویسعلی­ دره‌شوری، عبدالحسین‌خان­ کشکولی و پسرش را از دیگر شاعران ایل قشقایی می‌توان هم نام برد.

در میان ایل قشقایی، نویسندگان چند دیده می­شود که معروف‌ترین چهره در بین آنها محمد بهمن‌بیگی پدر آموزش و پرورش عشایر ایران و کاوه بیات مورخ نامدار کشور نوه دختری صولت‌الدوله است. ورزشکاران بزرگی چون مسعود شجاعی آرخلو کاپیتان حال حاضر تیم ملی فوتبال و زنان سیاستمدار و با کیاستی چون بی‌بی خدیجه کشکولی همسر صولت‌الدوله را هم می‌توان نام برد.

موسیقی و هنر چنان با زندگی مردم ایل عجین شده است که از تولد تا مرگ هم آنان را همراهی می‌کند. استاد خانگلدی، حسین‌قلی‌خان صمصام، هولاکوخان جانی‌پور، عاشق حیدرقلی و نوه‌هایش، شاه‌میرزا (نوازنده نی)، ماه‌پرویز، استاد قیطاسی و فرزندان، استاد حاجی و فرزندان، استاد ساری­‌ان، استاد نظر و فرزندش استاد محمدابراهیم، استاد سلیمان، استاد داوود، استاد عبدالحمید، حبیب‌الله گرگین‌پور و فرزندانش فرود، فرهاد و غلامعلی، برزو طیبی، محمد­حسین کیانی، طهمورث کشکولی و ابراهیم کهندل، جمشید جهانزاده، داریوش فرهنگ دره‌شوری و فروغ قجابگلو، بهنام نوروزی، افسانه جهانگیری، شعله قهرمانی و… را می‌توان از بهترین‌ موسیقی‌دانان، آوازخوانان و به طور کلی هنرمندان ایل قشقایی نام برد.

ایل قشقایی در طول سده‌های متاخر، تاثیر عمده‌ای بر رویدادها و حوادث سیاسی و اجتماعی جنوب کشور داشته است. با توجه به نقش نخبگان سیاسی ایل (ایلخانی­‌ها وخاندان ایلخانی و کلانتران) در تحولات و حوادث تاریخی، جنبه سیاسی تاریخ قشقائیان بر جنبه‌های دیگر برتری دارد. نقش و کمک عمده امیر قاضی شاهیلو قشقایی به پادشاهان صفوی در رسمی کردن مذهب شعیه، بیرون راندن پرتغالی‌ها از جزیره هرمز در زمان شاه عباس صفوی، مبارزه مردانه آنها در کنار لرها مقابل هجوم افغان‌ها به فارس، پیوستن قشقایی‌ها به سپاه نادر در لشکرکشی به هندوستان، بلخ و بخارا، جایگا ویژه نظامی و سیاسی قشقایی‌ها در دربار حکومت زندیه به گونه‌ای که به خاطر حمایت بی‌چون و چرای این ایل از لطفعلی خان زند در قلعه بم کرمان در دوران قاجار تا مدتی از قدرت آنها کاسته و آقا محمدخان قاجار تعداد زیادی از آنها را به حومه ورامین، چهارلنگ بختیاری و مازندران تبعید کرد. تا اینکه با پیوستن اقوام لر و لک به آنها تا حدودی نسبت به قبل قدرتشان افزایش پیدا کرد.

در این دوران با انتصاب ایلخانی جانی‌خان معروف به جانی­‌خانی نقش بسیار مهم و کلیدی در انسجام و یکپارچگی ایل قشقایی بازی کرد به گونه‌ای که تعداد زیادی از بزرگان قشقایی وی را بنیانگذار اصلی ایل قشقایی می‌دانند. آنچنان کاردان و مقتدر بود که در پاسخ به نامه آقا محمدخان قاجار که از ایشان اظهار اطاعت خواسته بود، نامه اهانت آمیزی را فرستاد. با فوت جانی‌خانی (۱۲۳۹ه.ق) فرزندان و نوادگان آن به سمت ایلخانی و مقام ایل بیگی منصوب شدند. ایل قشقایی از این دوران تا ایلخانی صولت‌الدوله جزء در دوره ایلخانی محمد­علی‌خان، دستخوش انشقاق توسط انگلیس، جنگ و تبعید شد.

مهاجرت ایل قشقایی به کرمان توسط مرتضی‌قلی‌خان ایل‌بیگی در اعتراض به برخورد با محمدقلی‌خان، تبعید ۱۳ ساله محمدعلی‌خان به تهران و بازگشت آن و احیای شکل‌گیری مجدد اتحاد و انسجام ایل و مرگ آن ( ۱۲۶۸ه.ق)، شرکت دسته‌ای از سواران قشقایی در جنگ علیه شیخ سعید امام مسقط (عمان۱۲۷۰ه.ق)، تشکیل اتحادیه خمسه توسط ناصرالدین‌شاه برای مقابله با قدرت روزافزون قشقایی‌ها، نخستین رویارویی قشقایی‌ها و انگلیسی‌ها در جنگ ننیزک ( ۱۲۷۳ ه.ق حوالی برازجان) به فرماندهی سهراب‌خان (نامه تقدیر به همراه یک قبضه شمشیر مرصع نشان از طرف ناصرالدین شاه به ایشان به پاس رشادت‌هایش)، اعدام سهراب‌خان( ۱۲۹۱ ه.ق)، امراض مسری، خشکسالی و به دنبال آن قحط­‌سالی‌های پی‌درپی از مهم‌ترین حوادث این دوران محسوب می‌شوند.

به هر حال، از زمان صفویان تا اواخر ایلخانی ضرغام‌الدوله و اوایل ایلخانی صولت‌الدوله، ایل قشقایی دارای دولتمردانی بودند که از یک طرف در تمامی حکومت‌های مرکزی نقش سیاسی مهم و تاثیر­گذاری داشتند و در طول تاریخ هم به رقبای ایلی خود و هم به بریتانیای کبیر و حتی حکومت‌های مرکزی ایران هرگز اجازه هیچ­‌گونه تعدی و تجاوزی را نمی­‌دادند و خواب را از چشمان آنها همیشه می‌­ربودند به گونه‌ای که کشور استعمارگر انگلیس برای مهار آنها اتحادیه خمسه را در جنوب ایران تشکیل داد.

از طرفی دیگر بیشه ایلیشان همیشه پر از شیرمردان و شیرزنانی بود که نقش بی‌بدیلی در اتحاد و انسجام ایلی خود ایفا می‌کردند. مهم‌ترین آنها جانی‌خانی بنیانگذار ایل قشقایی و خانواده وی از جمله: محمد­علی‌خان و سهراب‌خان قهرمان نامی ادبیات و داستان‌های حماسی ایل قشقایی و صولت‌الدوله سردار ملی مشروطه می‌باشد.

پس فرزندان ایل قشقایی به خصوص نسل فعلی باید به چنین پیشینه­ تاریخی همیشه افتخار کنند و به خود ببالند و با غرور سرشان را بالا بگیرند و سعی کنند این نقش سیاسی در هیچ دوره‌ای از زمان کم رنگ نشود چون حیات این ایل به نقش سیاسی آن بستگی دارد و در طول تاریخ به تجربه هم ثابت شده که اولاً؛ هر موقع این نقش را از دست دادند، دچار انشقاق درون ایلی و مورد سوءاستفاده قرار گرفته‌اند. پس نقطه قوتشان در اتحادشان بوده و می‌باشد. ثانیاً؛ عَلَم قشقایی را فقط با اتحاد و انسجام بزرگان ایلی خود که اهل هیچ‌گونه معامله­ و مماشاتی نباشند، می‌توان افراشته نگه داشت، در غیر اینصورت ایل قشقایی دچار شکاف و تفرقه روزافزون شده و از صحنه معادلات سیاسی و اجتماعی منطقه‌ای و ملی ایران کنار زده خواهد شد.

منبع:
خبرگزاری سیمای زاگرس خبرگزاری سیمای زاگرس خبرگزاری سیمای زاگرس خبرگزاری سیمای زاگرس خبرگزاری سیمای زاگرس خبرگزاری سیمای زاگرس